روش تدریس روخوانی قرآن کریم

روش تدریس روخوانی قرآن کریم

وقف و ابتداء
 

معنای وقف
وقف در لغت، به معنای «باز داشتن، درنگ کردن» می‌باشد، و در اصطلاح، عبارت است از «قطع صوت در هنگام قراءت برای تازه کردن نفس و سپس ادامه قرائت» (که ابتداء نامیده می‌شود.)

روش تدریس روخوانی قرآن کریم (قسمت اول)

روش وقف در کلمات قرآن
 

در هنگام وقف تغییراتی در آخر کلمات به شرح ذیل داده می‌شود:
1ـ کلماتی که با تاء گرد (ة) ختم شده است با هر حرکتی که باشند تبدیل به هاء ساکن (هْ) می‌شود، مانند:
(تُقیهْ) ـ زَکوةِ (زَکوهْ) ـ مَرَّةٍ (مَرَّهْ).
کلماتی که با تاء کشیده (ت) نوشته شده است فقط ساکن می‌شود، مانند:
رَحْمَتُ (رَحْمَتْ) ـ سُنَّتَ (سُنَّتْ) ـ نِعْمَتَ (نِعْمَتْ).
2ـ تنوین کلمات منصوب، تبدیل به الف مدّی می‌شود، مانند:
رَحیماً (رَحیما) ـ ماءً (ماءا) ـ هُدیً (هُدی)
3ـ بقیّه کلمات، ساکن می‌گردد، مانند:
یَقْتُلُونَ (یَقْتُلُونْ) ـ فَاتَّقُونِ (فَاتَّقُونْ) ـ نَسْتَعینُ (نَسْتَعینْ) ـ هُوَ (هُو) ـ مُسْتَقیمٍ (مُسْتَقیمْ) ـ نَهَرٌ (نَهَرْ) ـ‌ هِیَ (هی)
مورد اوّل و دوّم، وقفِ به ابدال و سوّمین مورد، وقف به اسکان نام دارد.
لازم به یادسپاری است کلماتی که در آخر آنها «الف، واو، یاء مدّی» می‌باشد در هنگام وقف تغییری در آنها داده نمی‌شود، مانند:
کَلاّ ـ یُدْعی ـ رَبّی ـ کُلُوا

اقسام وقف
 

وقف بر دو نوع است: اختیاری، اضطراری
1ـ وقف اختیاری: وقفی است که به اراده و تشخیص صورت گیرد که طبعاً باید کلام تمام باشد و بر سه قسم است: تامّ، کافی ـ حَسَن.
وقف تامّ: وقفی است که کلام از نظر لفظ (دستور زبان) و معنی کامل بوده و به ما بعد بستگی نداشته باشد، مانند وقف بر «وَ اُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» و ابتداء از «اِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا...».
وقف کافی: وقفی است که کلام از نظر لفظ کامل ولی از جهت معنی ارتباط به ما بعد داشته باشد، مانند وقف بر «رَبَّنا تَقَبَّلْ مِنّا» و ابتداء از «اِنَّکَ اَنْتَ السَّمیعُ الْعَلیمُ».
وقف حسن: وقفی است که کلام از نظر معنی کامل و از نظر لفظ ناقص باشد بدین صورت که عبارت دوّم از نظر دستور زبان به عبارت اوّل بستگی دارد، این نوع وقف را چون تغییری در معنای کلام نمی‌دهد حَسَن نامیده‌اند ولی ابتداء از ما بعد جایز نمی‌باشد، مانند وقف بر «اَلْحَمْدُ لِلّهِ» و ابتداء از «رَبِّ الْعالَمینَ».
2ـ وقف اضطراری: وقفی است که به سبب اتمام نفس، عطسه، سرفه، فراموشی آیه و غیره در موردی که کلام از نظر لفظ و معنی هر دو ناقص بوده اتّفاق می‌افتد و به آن وقف قبیح نیز می‌گویند که لازم است از محلّ مناسب ما قبل، ابتدا شود.

ابتداء
 

ابتداء همیشه اختیاری است و باید از محلّی ابتدا نمود که دارای معنی مستقلّ و رساننده مقصود باشد و این نکته باید در نظر باشد که با توجّه به شرایط نَفَس و طولانی بودن آیه از بهترین محلّ ممکن ابتدا شود.

تمرین
 

صَلوةَ ـ سَنَةٍ ـ رَشَداً ـ ذَکَرَهُ ـ هِیَ ـ سَماءً ـ لِلْعالَمینَ ـ رَحْمَتُ ـ فِی الْقُبُورِ ـ مِنْ خَوْفٍ

علامات وقف
 

چون شناختن محلّ‌های وقف و ابتداء بستگی به آموزش زبان عربی دارد و معمول مردم با آن آشنایی ندارند، لذا برای شناسایی موارد آن، علامتهایی مقّرر گردیده تا در هنگام تلاوت قرآن، بدانها توجّه شده و خللی در معنای آیات پدید نیاید.
نخستین شخصی که این علامتها را وضع کرد علامّه سجاوندی بود لذا آن علامتها به رموز سجاوندی مشهور گردید.
بعد از علاّمه سجاوندی، علامتهای دیگری وضع گردید، کثرت علامتها باعث سردرگمی قاریان قرآن می‌شد لذا علمای مصر به منظور اتّحاد و اتّفاق رموز وقف، علامتهای ذیل را انتخاب کردند که به توضیح آنها می‌پردازیم.
(م): علامت وقف لازم است که اگر به وصل خوانده شود بیم تغییر معنی می‌رود، مانند:
اِنَّما یَسْتَجیبُ الَّذینَ یَسْمَعُونَ (م) وَالْمَوْتی یَبْعَثُهُمُ اللهُ ثُمَّ اِلَیْهِ یُرْجَعُونَ.
(لا): نشانة عدم جواز وقف است که اگر اضطراراً در این محلّ وقف شود باید از محل مناسب ما قبل، ابتدا کرد، مانند:
وَلَئِنِ اتّبَعْتَ اَهْوائَهُمْ بَعْدَ الَّذی جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ (لا) ما لَکَ مِنَ اللهِ مِنْ وَلِیِّ وَلا نَصیرٍ.
لازم به به یادسپاری است که این علامت در مورد وقف حسن نیز به کار می‌رود تا بدان توّجه شده و در صورت وقف، از ما بعد ابتدا ننمایند.
(ج): علامت وقف جایز می‌باشد که در این مورد، وقف و وصل یکسان است، مانند:
نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ نَبَاَهُمْ بِالْحَقِّ (ج) اِنّهُمْ فِتْیَةٌ امَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْنا هُمْ هُدیً
(قلَی): نشانه جواز وقف است و اشاره به این که وقف بهتر از وصل می‌باشد.
در بعضی از قرآنها به جای آن از علامت «ط» استفاده می‌کنند که به معنی وقف مطلق آمده است یعنی وقف بر این کلمه و ابتداء از ما بعد مطلقاً خوب است، مانند:
«وَ نَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ (قلی) قالَ إِنِّی أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ»
(صلی): علامت وقف جایز و اشاره به این که وصل بهتر از وقف است و ابتدا از مابعد نیز مانعی ندارد.
در برخی از قرآنها به جای آن از علامت (ز) استفاده می‌کنند،مانند:
اُولئِکَ عَلی هُدیً مِنْ رَبَّهِمْ (صلی) وَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ.
(:. :.) نشانة وقف مُعانقه است که بر روی دو کلمة نزدیک به هم قرار می‌گیرد و نباید روی هر دو محلّ وقف شود، مانند:
ذلِکَ الْکِتابُ لارَیبَ :. فیهِ :. هُدیً لِلْمُتَّقینَ.
نکاتی چند در مورد وقف و ابتداء
1ـ وقف در پایان هر آیه سنّت پیامبر اسلام می‌باشد، هر چند از نظر لفظ و معنی ناقص باشد با وجود این در اینگونه موارد، وصل آیات نیز اشکالی ندارد بلکه بهتر است، مانند:
فَوَیْلٌ لِلْمُصَلّینَ(لا) اَلَّذینَ هُمْ عَنْ صَلاتِهِمْ ساهُونَ.
2ـ موارد عدم جواز وقف و ابتداء به محلّ‌هایی که با علامت «لا» مشخّص گردیده خلاصه نمی‌شود و از علامت «لا» در محلّی استفاده می‌کنند که اشتباه انگیز باشد، بنابراین، در محلّ‌های بدون علامت نیز وقف جایز نیست و به طور کلّی محلّ جواز و یا لزوم وقف با علامتهای یاد شده مشخّص گردیده است که باید رعایت شوند.
-----------------------------------

روش تدریس تنوین نزد حرف ساکن
 

روش تدریس روخوانی قرآن کریم (قسمت اول)

هدف: آشنایی با روش تلفّظ تنوین نزد حرف ساکن می‌باشد.
و در پایان درس از دانش آموزان انتظار می‌رود که بانحوة تلفّظ نون تنوین نزدحرف ساکن آشنا شوند.

مراحل تدریس
 

1 ـ روش تلفّظ حرف ساکن را یادآوری می‌کنیم.
2 ـ تعریف تنوین را یادآوری می‌کنیم.
3 ـ بیان روش تلفّظ تنوین نزدحرف ساکن.
4 ـ روی کلمات تمرین می‌کنیم.
5 ـ روی آیات تمرین می‌کنیم.

روش تدریس
 

معلّم: در درس سکون گفتیم که حرف ساکن به کمک حرف صدادار قبل از خود به یک بخش خوانده می‌شود. همچنین در بحث تنوین گقتیم که تنوین در تلفّظ نون ساکنی است که در نگارش نوشته نمی‌شود و نشانة آن تکرار همان علامت می‌باشد. حال اگر بعد از تنوین، حرف ساکن یا تشدید دار قرار بگیرد، میان نون تنوین و حرف ساکن بعد از آن، التقاءِ ساکنین پیش می‌آید، مانند: خَیْرٌ اهْبِطوُا در این جا برای رفع التقاء ساکنین، نون تنوین را در تلفّظ با حرکت کسره می‌خوانند، مانند:
خَیْرُ اهْبِطُوا که خوانده می‌شود خَیْرُنِ اهْبِطُوا
روی کلمات تمرین و پس از این که مطمئن شدیم دانش آموزان درس را یاد گرفته‌اند، روی قرآن تمرین می‌کنیم، در تمرین روی قرآن، مانند سابق، بخش بخش و شمرده می‌خوانند تا با کلیّه علامت‌ها و قاعده‌های تدریس شده عملاً آشنا شوند.
از درس آینده وارد روانخوانی قرآن می‌شویم، زیرا با کلیّه قواعد ساده خوانی قرآن، آشنا شده‌اند.
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

روش تدریس حرکات و حروف مدی
 

قبل از بیان روش تدریس، یادآوری چند نکته لازم است:
1ـ در بررسی حرکات و حروف مدّی از نظر شکل، اسم و تلفّظ به نتایج زیر رسیدیم:
الف ـ شکل حرکات (ـَـِـُـ) در قرآن‌های با رسم الخط عربی، فارسی، ترکی و اردو هیچ‌گونه تفاوتی با هم ندارند.
ب ـ لحن حرکت کسره و ضمّه در عربی و فارسی متفاوت است.
ج ـ شکل الف و یاء‌مدّی در قرآن‌های با رسم الخط عربی با فارسی و شکل یاء و او مدّی در قرآن‌های با رسم الخط اردو با قرآن‌های با رسم الخط عربی و فارسی متفاوت است.
د ـ لحن الف مدّی بعد از بیست حرف در عربی با فارسی متفاوت است.
بنا بر این در هنگام تدریس باید دقّت کنیم که کسره، ضمّه و الف مدّی را با لحن عربی آموزش دهیم زیرا قرآن به زبان عربی است (اِنّا اَنْزَلْناهُ قُرْاناً عَرَبِیّاً)[1] و طبق سفارش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله باید آن را با لحن عربی بخوانیم (اِقْرَؤُا الْقُرانَ بِاَلْحانِ الْعَرَبِ وَاَصْواتِها)[2].
آموزش قرآن با لحن عربی، ابتدا مشکل به نظر می‌آید ولی اگر از روش صحیح وارد شویم خیلی ساده و آسان است، به خصوص برای افراد تحصیل کرده. حال اگر دانش‌آموزان ما تازه با خواندن و نوشتن آشنا شده باشند و یاد گرفتن لحن عربی برای آن‌ها مشکل باشد، ناچاریم نخست با همان لحن فارسی آموزش دهیم و بعد از یادگیری ساده و روانخوانی قرآن، لحن عربی آن‌ها را یادآور می‌شویم.
2ـ اسامی حرکات و حروف مدّی در فارسی.
برای سهولت یادگیری صدای حروف مدّی با لحن عربی می‌توانیم صداهای موجود در زبان عرب را به دو دستة کوتاه و کشیده[3] تقسیم کنیم چرا که صدای حروف مدّی، همان صدای حرکات می‌باشد امّا با دو برابر مدّ و کشش.
لازم به توضیح است که چنین تقسیم‌بندیی برای صداهای فارسی نمی‌توانیم داشته باشیم چرا که زمان تلفّظ صداهای «ـَـِـُـ« با «آ ـ ای ـ او» تقریبا یکسان است و تنها تفاوت در نحوة تلفّظ صدای آن‌ها می‌باشد.
3ـ قبل از تدریس قرآن در هر منطقه‌ای نخست باید رسم الخط قرآن‌های موجودِ آن منطقه را بررسی و سپس بر اساس رسم الخطی که رواج بیشتری دارد تدریس کنیم و اگر رسم الخط‌های متعدّدی رواج داشت، اشارة به آن‌ها برای دانش‌آموزان قویتر و بزرگسال لازم است.
4ـ در بیان روش تدریس، نخست هدف از درس و انتظاراتی که در پایان درس از دانش‌آموزان داریم را متذکر شدیم و سپس مراحل و روش تدریس را بیان کرده‌ایم. هدف و مراحل تدریس را معلّم در هنگام تدریس باید در نظر داشته باشد و روش را برای دانش‌آموزان در هنگام تدریس اجرا کند.
[1] . سوره یوسف، آیه 2.
[2] . اصول کافی، جلد 2، صفحه 614.
[3] . بعضی به صداهای کشیده، صداهای بلند می‌گویند که درست نمی‌باشد، چرا که بحث در کم و زیاد کردن صدا نیست تا یکی کوتاه و دیگری بلند باشد بلکه بحث در مورد مدّ و کشش دادن به صداست، یکی کوتاه و بدون کشش و دیگری در مقابل آن با دو برابر مدّ و کشش تلفّظ می‌شود.
---------------------------------------------

روش تدریس حروف مدّی برای بزرگسالان
 

هدف: آشنایی با شکل، اسم و نحوة تلفّظ صحیح حروف مدّی بالحن عربی است . و در پایان درس از دانش آموزان انتظار می‌رود که:
1ـ شکل «حرف مدّی» را بشناسند.

روش تدریس روخوانی قرآن کریم (قسمت اول)

2ـ با «لحن عربی» حروف مدّی به خصوص «الف مدّی» کاملاً آشنا شوند.
3ـ تفاوت حرکات و حروف مدّی در تلفظ آن‌ها کاملاً مشهود باشد.
4ـ هر یک از حرکات (که قبلاً‌یاد گرفته‌اند) و حروف مدّی (که به تازگی فرا گرفته‌اند) را در هر جای قرآن دیدند، مشخص نمایند و آن را به صورت صحیح و بالحن عربی بخوانند .
نکته: در تدریس «الف مدّی» با توجّه به هدف ما که آموزش «لحن عربی» آن می باشد، اگر بخواهیم با رسم الخط فارس «ا» شروع کنیم، با مشکل بیان لحن عربی و علّت نام گذاری آن مواجه می شویم، چرا که به محض نوشتن این شکل «ا» صدای «آ» فارسی به ذهن دانش آموزان می‌آید و اضافه بر آن، در بیان علّت نام‌گذاری آن به «الف مدّی» باز با مشکل مواجه می‌شویم :(«الف» می‌گویند چون به شکل «حرف الف» می‌باشد و «مدّی» می‌گویند چون باعث «مدّ و کشش» صدای فتحة قبل از خود می‌شود). در رسم الخط فارسی قبل از «الف» شکل «فتحه» معمولی نمی‌باشد.
برای این که به طور طبیعی با شکل، اسم و تلفظ الف مدّی آشنا شوند، مراحل تدریس ذیل پیشنهاد می گردد:

مراحل تدریس الف مدّی
 

1ـ حرف مفتوحی را نوشته و از دانش‌آموزان می‌خواهیم تا با هم بخوانند.
2ـ از آن‌ها می‌خواهیم تا صدای فتحه را دو برابر مدّ و کشش دهند.
3ـ الفی به آن حرف مفتوح اضافه می کنیم و می‌گوییم که این الف باعث دو برابر مدّ و کشش صدای فتحه می‌شود.
4ـ الف مدّی را معرّفی و علّت نام‌گذاری آن را بیان می‌کنیم.
5ـ آن‌ها را با شکل الف مدّی در قرآن‌های با رسم‌الخط فارسی آشنا می‌کنیم.
6ـ تمرین روی حروف و یادآوری تفاوت صدای الف مدّی در هشت حرف و علّت آن.
7ـ تمرین روی کلمات.

روش تدریس الف مدّی
 

نخست حرفی را با حرکت فتحه می نویسیم «تَـ» و از افراد کلاس می‌خواهیم تا با هم بخوانند.
سپس از آن‌ها می‌خواهیم تا صدای فتحه را در تلفّظ دو برابر مدّ و کشش دهند.
باز می‌خواهیم تا آن حرف را با صدای فتحه معمولی بخوانند.
دوباره می‌خواهیم تا صدای فتحه را در تلفّظ دو برابر مدّ و کشش دهند.
چندین بار این عمل را تکرار می‌کنیم تا کاملاً تفاوت صدای «فتحه» با «الف مدّی» در تلفّظ برای آن‌ها روشن شود.
سپس بعد از آن حرف مفتوح، الفی اضافه می‌کنیم «تا» و توضیح می‌دهیم که در زبان عرب هر گاه بعد از حرف مفتوح، الفی قرار گیرد، این الف باعث دو برابر مدّ و کشش صدای فتحه می‌شود.
برای این که دانش‌آموزان با شکل و تلفّظ صحیح آن کاملاً آشنا شوند، دستمان را روی الف قرار می‌دهیم و می‌خواهیم تا آن حرف را بخوانند، بالطبع آن را با صدای فتحه معمولی می‌خوانند، سپس دستمان را از روی الف برمی‌داریم و می‌خواهیم تا یک بار دیگر آن را بخوانند، در اینجا حتماً باید صدای فتحه را با دو برابر مدّ و کشش بخوانند بار دیگر دستمان را روی الف قرار می‌دهیم و می‌‌خواهیم تا با هم بخوانند،دیگر بار دستمان را از روی الف برمی‌داریم و می‌خواهیم تا دوباره آن را بخوانند، چندین بار این کار را انجام می‌دهیم تا دانش‌آموزان با شکل و تلفّظ صحیح الف مدّی کاملاً آشنا شوند.
بعد از آشنایی با شکل و روش تلفّظ الف مدّی، آن‌ها را با اسم الف مدّی و علّت نام‌گذاری آن، آشنا می‌کنیم، می‌گوییم که این الف چون باعث مدّ و کشش حرکت ماقبل می‌شود به آن الف مدّی می‌گویند؛ و ما در فارسی به آن صدای کشیدة فتحه می‌گوییم زیرا همان صدای فتحه است که با کشش بیشتر خوانده می‌شود و در مقابل به حرکت فتحه، صدای کوتاه فتحه می‌گوییم.
نکته: با توجّه به این که رسم‌الخط «الف مدّی» در قرآن‌های کشور ایران با رسم‌الخط قرآن‌های کشورهای عربی تفاوت دارد، آن‌ها را با شکل الف مدّی در قرآن‌های با رسم‌الخط فارسی آشنا می‌کنیم، چرا که بیشتر قرآن‌های موجود در کشور ما ایران با همین رسم‌الخط می‌باشد.
الف مدّی با رسم‌الخط عربی را می‌نویسیم «تا» و توضیح می‌دهیم که در قرآن‌های با رسم‌الخط عربی، الف مدّی را به همین شکل می‌نویسند، ولی در قرآن‌های با رسم الخط فارسی برای این که صدای کشیده فتحه با صدای کوتاه آن اشتباه نشود، فتحه را به صورت ایستاده در کنار الف مدّی قرار داده‌اند، به این شکل:

تَا تا
 

در تلفّظ هیچ فرقی با هم ندارند، هر دو یکسان تلفظ می‌شوند.
روی حروف تمرین را با این شکل انجام می‌دهیم.
نکته: قبلاً متذکّر شدیم که تلفّظ الف مدّی بعد از هشت حرف، درشت و غلیظ می‌باشد، وقتی که به اوّلین حرف آن (که «خا» باشد) رسیدیم، روش تلفّظ آن‌ها را با بیانی ساده شرح می‌دهیم و می‌خواهیم تا آن‌ها را در ذهن خود بسپارند.
برای این منظور، از حروفی کمک می‌گیریم که تلفّظ آن‌ها در فارسی یکسان ولی در عربی یکی به صورت نازک و دیگری به صورت درشت تلفّظ می‌شود، مانند: «ت» و «ط»، «سین» و «ص»، یا «ذ» و «ظ».
برای دانش‌آموزان توضیح می‌دهیم که این دو حرف «ت، ط» در فارسی یکسان تلفظ می‌شود ولی در عربی حرف «ت» به صورت «نازک» و حرف «ط» به صورت «درشت» تلفظ می‌شود؛ سپس حرکت فتحه را روی آن دو قرار می‌دهیم و آن‌ها را به صورت صحیح عربی تلفّظ می‌کنیم و از آن‌ها می‌خواهیم تا همانند تلفّظ ما، تکرار کنند و این عمل را چندین بار انجام می‌دهیم.
وقتی که دانش‌آموزان تفاوت تلفّظ آن دو حرف را کاملا یاد گرفتند، الفی بعد از حرف «تَ» اضافه کرده «تَا» و از آن‌ها می‌پرسیم، اضافه شدن «الف» بعد از حرف «مفتوح» چه تغییری در تلفّظ آن حروف به وجود می‌آورد؟
دانش‌آموزان: باعث دو برابر مدّ و کشش صدای آن حرف می‌شود.
معلم: صدای حرف «تَ» نازک بود یا درشت؟
دانش‌آموزان: نازک.
معلم: پس الف مدّی هم به صورت نازک، صدای حرف «تَ» را دو برابر مد و کشش می‌دهد.
سپس در رابطه با «ط» نیز همین مراحل را طی می‌کنیم بعد از اضافه کردن الف، «طَا» از آن‌ها می‌پرسیم؛ اضافه شدن «الف» چه تغییری در تلفّظ حرف مفتوح به وجود می‌آورد؟
دانش‌آموزان: باعث دو برابر مدّ و کشش صدای آن حرف می‌شود.
معلم: صدای حرف «طَ» نازک بود یا درشت؟
دانش‌آموزان: درشت.
معلم: پس الف مدّی هم به صورت درشت، صدای حرف «طَ» را دو برابر مدّ‌ و کشش می‌دهد.
در رابطه با حروف «س» و «ص»، «ذ» و «ظ» به همین شیوه عمل می‌کنیم و در پایان هشت حرفی که الف مدّی بعد از آن‌ها درشت تلفّظ می‌شوند را معرفی و تمرین می‌کنیم.
پس از تمرین روی حروف، روی کلمات تمرین می‌کنیم. در تمرین روی کلمات باید دقّت کنیم تا الف مدّی را در همة 28 حرف درست تلفّظ کنند.

شکل دیگر الف مدّی
 

در بحث حرکات و حروف مدّی به این نکته اشاره کردیم که در بعضی جاها برای اختصار، الف مدّی در نگارش اوّلیّه نوشته نشده و علمای رسم و ضبط قرآن برای راهنمایی قاریان قرآن، در چنین مواردی الف کوچکی بعد از فتحه قرار داده‌اند «ـَـ ا ـ» تا بیانگر تلفّظ الف مدّی در چنین جاهایی باشد.
در این جا لازم است که دانش‌آموزان را با این شکل الف مدّی نیز آشنا کنیم، و با توجّه به این که این شکل الف مدّی در رسم‌الخط قرآن‌های کشور ما ایران با کشورهای عربی تفاوت دارد، حتماً لازم است با این رسم‌الخط نیز آشنا شوند و تمرین‌های خود را با همین رسم‌الخط انجام دهیم.
مراحل تدریس شکل دیگر الف مدّی
1ـ شکل، اسم و تلفّظ الف مدّی (با رسم الخط عربی و فارسی) را یادآوری می‌کنیم.
2ـ شکل دیگر الف مدّی با رسم‌الخط عربی را معرفی می‌کنیم.
3ـ شکل دیگر الف مدّی با رسم‌الخط فارسی را معرفی می‌کنیم.
4ـ بیان این که در تلفّظ با هم تفاوت ندارند.
5ـ تمرین روی حروف.
6ـ تمرین روی کلمات.

روش تدریس شکل دیگر الف مدّی
 

معلّم: همه با شکل، اسم و تلفّظ الف مدّی آشنا شدیم.
دانستیم هرگاه بعد از حرف مفتوح، الفی قرار گیرد. این الف باعث دو برابر مدّ و کشش صدای فتحه می‌شود، از این رو به آن الف مدّی می‌گویند.
در قرآن به مواردی بر می‌خوریم که کاتبان قرآن در صدر اسلام (بنا بر رسم الخط آن روز) برای اختصار، الف مدّی آن را در کتابت قرآن ننوشته‌اند ولی در قرائت حتماً باید خوانده شود، مانند:
هذا که خوانده می‌شود هاذا
بعدها علمای رسم و ضبط قرآن در چنین مواردی برای راهنمایی قاریانی که با نگارش اوّلیّه آشنایی ندارند، الف کوچکی بعد از حرکت فتحه قرار داده‌اند (ـَـ اـ) تا متوجه تلفّظ الف مدّی در چنین مواردی باشند، مانند: «هَذا»
در قرآن‌های با رسم‌الخط فارسی که الف مدّی (فتحة کشیده) را به صورت «فتحه ایستاده» در کنار الف قرار می‌دهند(اا) در چنین موارد نیز فتحه رابه صورت ایستاده روی همان حرف قرار داده‌اند (ـا) مانند: «هذا» تا نشانگر تلفّظ فتحه به صورت کشیده باشد و نیازی به اضافه کردن الف کوچک دیگر نباشد، زیرا آن فتحه ایستاده به تنهایی دلالت بر صدای فتحة کشیده می‌کند و در واقع جانشین الف مدّی می‌باشد. باید دقّت کنیم که تلفّظ آن با شکل قبلی هیچ‌گونه تفاوتی ندارد.
روی حروف و سپس روی کلمات تمرین می‌کنیم و پس از آشنایی کامل با هر دو شکل، برای منزل تکلیف تعیین می‌کنیم.

مراحل تدریس یاء مدّی:
 

1. حرف مکسوری را می‌نویسیم و از دانش آموزان می‌خواهیم تا با هم بخوانند.
2. از آنها می‌خواهیم تا صدای کسره را دو برابر مدّ و کشش دهند.
3. یایی به آن حرف مکسور اضافه می‌کنیم ومی‌گوییم که این یاء باعث دو برابر مدّ و کشش صدای کسره می‌شود.
4. یاء مدّی را معرفی و علت نام گذاری آن را بیان می‌کنیم.
5. دانش آموزان را با شکل یاء، مدّی در قرآن‌های با رسم الخط فارسی آشنا می‌کنیم.
6. تمرین روی حروف.
7. تمرین روی کلمات.

روش تدریس یاء حدّی:
 

نخست حرفی را با حرکت کسره می‌نویسیم « تِـ » و از دانش‌آموزان می‌خواهیم تا با هم بخوانند[1].
سپس از آن‌ها می‌خواهیم تا صدای کسره را در تلفّظ دو برابر مدّ و کشش دهند.
باز می‌خواهیم تا آن حرف را با صدای کسره معمولی بخوانند.
دوباره می‌خواهیم تا صدای کسره را در تلفّظ دو برابر مدّ و کشش دهند.
چندین‌بار این عمل را تکرر می‌کنیم تا تفاوت صدای کسره با یاء مدّی در تلفّظ برای آن‌ها کاملاً روشن شود.
سپس یایی بعد از آن حرف مکسور اضافه کرده «تِـی» و توضیح می‌دهیم که در زبان عربی هرگاه بعد از حرف مکسور، یایی قرار گیرد، این یاء باعث دو برابر مدّ و کشش صدای کسره می‌شود.
پس از آشنایی با شکل و روش تلفّظ یاء مدّی، دانش‌آموزان را با اسم یاء مدّی و علّت نام‌گذاری آن آشنا می‌کنیم. می‌گوییم که این «یاء» چون باعث «مدّ و کشش» حرکت ماقبل می‌شود به آن «یاء مدّی» می‌گویند و ما فارس زبان‌ها به آن صدای کشیدة کسره می‌گوییم، زیرا که همان صدای کسره است که با کشش بیشتر خوانده می‌شود و در مقابل به حرکت کسره، صدای کوتاه کسره می‌گوییم.
نکته: با توجّه به تفاوت رسم‌الخط یاء مدّی در قرآن‌های کشور ما ایران با قرآن‌های کشورهای عربی، آن‌ها را با شکل یاء مدّی در قرآن‌های با رسم‌الخط فارسی نیز آشنا می‌کنیم.
یاء مدّی با رسم‌الخط عربی را می‌نویسیم «تِــی» و توضیح می‌دهیم که در قرآن‌های با رسم الخط فارسی برای اینکه صدای کشیده کسره با صدای کوتاه آن اشتباه نشود، کسره را به صورت ایستاده در کنار یاء مدّی قرار داده‌اند، به این شکل: «تـی».
در تلفّظ هیچ تفاوتی با هم ندارند، هر دو یکسان تلفّظ می‌شوند.
روی حروف و سپس روی کلمات به همین شکل تمرین می‌کنیم و پس از این که مطمئن شدیم همه دانش‌آموزان یاد گرفته‌اند، آخرین حرف مدّی (واو مدّی) را نیز به آن‌ها آموزش می‌دهیم.

مراحل تدریس واو مدّی
 

1ـ حرف مضمومی را نوشته و از دانش‌آموزان می‌خواهیم تا با هم بخوانند.
2ـ از آن‌ها می‌خواهیم تا صدای ضمّه را دوبرابر مدّ و کشش دهند.
3ـ واوی به آن حرف مضموم اضافه کرده و می‌گوییم که این واو باعث دو برابر مدّ و کشش صدای ضمّه می‌شود.
4ـ واو مدّی را معرّفی و علّت نام‌گذاری آن را بیان می‌کنیم.
5ـ تمرین روی حروف.
6ـ تمرین روی کلمات.
روش تدریس واو مدّی
نخست حرفی را با حرکت ضمّه می‌نویسیم « تُــ » و از دانش‌آموزان می‌خواهیم تا با هم بخوانند[2].
سپس از آن‌ها می‌خواهیم تا حرکت ضمّه را در تلفّظ دو برابر مدّ و کشش دهند.
بقیّه مراحل را همانند الف و یاء مدّی ادامه می‌دهیم تا دانش‌آموزان با شکل و روش تلفّظ واو مدّی و همچنین با اسم عربی و فارسی آن کاملا آشنا شوند، و با توجّه به این که رسم الخط واو مدّی در قرآن‌های با رسم الخط فارسی با کشورهای عربی یکسان است، عدم تفاوت آن را یادآور می‌شویم و مانند درس‌های پیش روی حروف و کلمات تمرین می‌کنیم، و در پایان درس، تکلیف منزل را تعیین می‌کنیم.
[1] . در این‌جا حتمّا باید از دانش‌آموزان خواسته شود تا کسره را با لحن عربی بخوانند تا بر اثر دو برابر مدّ و کشش صدای آن، «یاء مدّی» به وجود آید.
[2] . در این‌جا نیز باید از دانش‌آموزان خواسته شود تا ضمه را با لحن عربی بخوانند تا بر اثر دو برابر مدّ و کشش صدای آن، «واو مدّی» به وجود آید.
--------------------------------------

 

روش تدریس تشدید برای خردسالان
 

هدف: همان هدفی است که از تدریس تشدید برای بزرگسالان داشتیم و انتظارات نیز همان انتظارات می‌باشد.
پیش از بیان مراحل و روش تدریس تشدید برای خردسالان، یادآوری چند نکته ضروری است.
در کتاب راهنمای تدریس اوّل دبستان ( سال 63 و 67 ) ، برای تدریس تشدید این گونه عمل شده است: نخست کلمة مشدّد را به صورت تفکیک « بنـ ، نا » نوشته و سپس توضیح داده‌اند که چون دو صدا ( دو حرف ) پشت سر هم قرار گرفته، شکل دوّم ( حرف دوّم ) را نمی‌نویسیم و به جای آن روی حرف قبل علامت تشدید «ـّ» می‌گذاریم.
با توجّه به استعداد افراد مبتدی، روش خواندن حرف مشدّد را بیان نکرده‌اند که تلفّظ آن با صورت قبلی تفاوت دارد، در شکل قبلی، زبان دو بار به مخرج یک حرف برخورد می‌کرد ولی در صوت دوّم، زبان یک بار ، بله در هر دو صورت دو صد (دو حرف) شنیده می‌شود امّا در صورت دوّم، زبان محکم و با شدّت به مخرج حرف برخورد و ( بدون هیچ گونه مکثی) جدا می‌شود.
اِشکال عمدّه در این است که دوّمی در اوّلی ادغام نمی‌شود تا ما حرف دوّم را حذف و به جای آن علامت تشدید را روی حرف قبلی قرار دهیم، بلکه حرف اوّل در دوّمی ادغام می‌شود و باید اوّلی را حذف و به جای آن علامت تشدید را روی دوّمی قرار دهیم.
با توجّه به نکات فوق و این که معلّم کلاس اوّل با زحمات قابل تقدیری این علامت رابه دانش آموزان یاد داده است، در این جا جزئیّات بیشتری از علامت تشدید و روش تلفّظ حرف مشدّد را با توجّه به استعداد آن‌ها شرح می‌دهیم.

مراحل تدریس تشدید
 

1ـ یکی از کلماتی را می‌نویسیم که در کلاس اوّل ابتدایی برای یادگیری علامت تشدید، دانش آموزان با آن آشنا شده‌اند و از آن‌ها می‌خواهیم تا آن را بخوانند.
2 ـ می‌پرسیم: این کلمه دارای چند بخش است و می‌خواهیم تا صدای هر بخش را مشخّص کنند.
3 ـ با کمک آن‌ها همان کلمه را به صورت تفکیک وبخش بخش می‌نویسم و علامت گذاری می‌کنیم.
4 ـ توضیح می‌دهیم: برای تلفّظ این کلمه، زبان باید دوبار به محل تلفّظ یک حرف برخورد کند و این کار، حرف زدن را کمی مشکل می‌کند، برای این که حرف زدن آسان شود، اوّلی را داخل دوّمی می‌کنند.
5 ـ نشانة آن را که علامت تشدید باشد و روش خواندن آن را بیان می‌کنیم.
6 ـ روی کلمات دوبخشی، سه بخشی و چهار بخشی که دارای علامت تشدید باشد تمرین می‌کنیم.

روش تدریس تشدید
 

معلّم: همه با خواندن این کلمات « نقّاش، بنّا،....» در کلاس اوّل ابتدایی آشنا شده‌اید، با هم بخوانید.
دانش آموزان: نقّاش، بنّا،....
معلّم: کلمة نقّاش، چند بخش است؟ بخش کنید.
دانش آموزان: نقـ، قاش، دو بخش است.
معلّم: صدای بخش اوّل.
دانش آموزان: ن، ـَ، ق.
همزمان با بیان صدای بخش اوّل، بخش اوّل را در وسط تابلو می‌نویسیم و علامت گذاری می‌کنیم. «نَقْـ».
معلّم: صدای بخش دوّم.
دانش آموزان: ق، آ، ش.
همزمان با بیان صدای بخش دوّم، بخش دوّم را با کمی فاصله در کنار بخش اوّل می‌نویسیم و علامت گذاری می‌کنیم.
نَقْـ قاشْ
معلّم: چه حرفی در این کلمه تکرار شده است؟
دانش آموزان: حرف قاف.
معلّم: دفعة اوّل با چه علامتی خوانده می‌شود؟
دانش آموزان: با علامت سکون.
معلّم: دفعة دوّم با چه علامتی خوانده می‌شود؟
دانش آموزان: با صدای کشیده فتحه.
معلّم: همان گونه که می‌بینید، در این کلمات حرف قاف دوبار خوانده می‌شود، دفعة اوّل با علامت سکون و دفعة دوّم باهمان علامتی که حرف دوّم دارد، برای خوانده شدن آن نیز زبان باید دوبار به محل تلفّظ حرف قاف برخورد کند، و این برای حرف زدن کمی مشکل است که بگوییم:
نَقْـ، قاش ـ بَنْـ نا ـ ذُرْ ، رَتْ
برای سهولت در تلفّط، اولی را حذف ( در این وقت روی قاف ساکن ضربدر می‌‌کشیم) و به جای آن علامتی به این شکل «‌ـّ» روی حرف دوّم قرار داده‌اند ( در این وقت باکشیدن فلش از روی حرف حذف شده تا حرف دوّم، علامت تشدید را روی حرف دوم اضافه می‌کنیم «قّاشْ») تا قاری قرآن متوجّه شود که این حرف در اصل دو تا بوده، اولی ساکن، دوّمی متحرک (صدادار)، اضافه بر آن در هنگام خواندن آن باید دقّت کنیم که دیگر مکثی صورت نگیرد بلکه باید آن را شدید و محکم ادا کنیم به این صورت: نقّاش.[1]
همان گونه که دقّت کردید برای تلفّظ دو تا قاف، دیگر لازم نیست زبان را دو بار به محل تلفّظ حرف قاف برسانیم بلکه زبان یک بار ولی محکم و با شدّت به محل تلفّظ حرف بر خورد و جدا می‌شود، در هنگام برخورد با حالت سکون ودر هنگام جدا شدن با همان صدایی که حرف دوّم دارا می‌باشد. در هنگام تلفّظ هیچ گونه مکثی نباید بین تلفّظ دو حرف ایجاد شود.
اسم این علامت «شدید» است، تشدید به ما می‌فهماند که این حرف در اصل چند تابوده؟
داشن آموزان: دو تا.
معلّم: دفعة اوّل با چه علامتی باید خوانده شود؟
دانش آموزان: سکون.
معلّم: دفعة دوّم با چه علامتی باید خوانده شود؟
دانش آموزان: با همان علامتی که آن حرف دارد.
معلّم: آیا بین تلفّط دو حرف می‌توانیم فاصله بیندازیم؟
دانش آموزان: خیر.
معلّم: حالا با هم بخوانید: نَقّاشْ.
دانش آموزان: نَقّاشْ.
روی کلمات قرآن، دو بخشی، سه بخشی به صورت جدا جدا و با هم تمرین می‌کنیم، و در حالت مشدّد بودن حرفی، باید آن را محکم و با شدّت ادا کنیم.
پس از آن که مطمئن شدیم همة دانش آموزان درس را خوب یاد گرفته‌اند تکلیف منزل را مشخّص می‌کنیم و در جلسه بعد نیز همین درس را ادامه و تقویت می‌کنیم.
در تقویت درس تشدید، دیگر لازم نیست کلمات را به صورت جدا جدا بنویسیم، بلکه نخست روی کلمات سه بخشی و چهار بخشی که دارای علامت تشدید است تمرین می‌کنیم و سپس آیاتی را انتخاب می‌کنیم که دارای تشدید و علامت‌های گذشته باشد.
باید دقّت کنیم آیات انتخابی دارای علامت و یا قاعده‌های تدریس نشده نباشد.

/ 2 نظر / 362 بازدید
پریسا

مرررررررررررررررررررررررررسی عزیزم...[ماچ][تایید]

خیلی خوب بود ممنون